.

  Rzeczy pospolite - informacje o wystawie

Termin „pospolity” ma w języku polskim raczej złe konotacje. Kojarzy się z czymś powszechnym, ogólnie dostępnym, a przedmiotom czy zjawiskom, które określa, przypisuje się zazwyczaj niedoskonałość, a może nawet niską jakość. Zwykliśmy cenić bardziej to, co niezwykłe, jednostkowe, nadzwyczajne, niepospolite. Dopiero w słowie „rzeczpospolita” odnajdujemy całe bogactwo pozytywnych treści „pospolitości” - to wszystko, co jest wspólną wartością narodu. Te ukryte czasem walory różnych polskich produktów ostatniego stulecia chcemy właśnie odsłaniać w „rzeczach pospolitych”.

Przedmioty użytkowe długo zabiegały o swoją przynależność do kultury. Najłatwiej było docenić kunsztownie wykonane precjoza. Stąd rzemiosło artystyczne najwcześniej zyskało wysoką pozycję obok wielkiej sztuki. Przedmiotami codziennego użytku posługiwały się również niektóre awangardowe kierunki w sztuce, nobilitując je poprzez wyjęcie ze zwyczajnego otoczenia i umieszczenie w nowym kontekście. W ten sposób traciły one swoją pierwotną tożsamość. Natomiast naszym celem jest pokazanie wybranej grupy przedmiotów użytkowych w kontekście kulturowym, bez przydawania im dodatkowych znaczeń. Chcemy pokazać ich różnorakie wartości. Niektóre z nich - jak ceramika czy tkanina - w większym stopniu czerpią z doświadczeń sztuki, w innych - jak w sprzęcie gospodarstwa domowego czy środkach transportu - dominujące stają się cechy techniczne. W obu przypadkach pozostaje ich cecha wspólna - użyteczność. Jednak znaczenie przedmiotów wybiega daleko poza prosto pojęty funkcjonalizm. Kształtują one codzienne zachowania i upodobania użytkowników, stają się ważną częścią naszego życia.

Przedmioty są odpowiedzią na ludzkie potrzeby zarówno natury użytkowej, jak i estetycznej. W każdej epoce powstają nowe ich wersje, chociaż sposób wytwarzania, tworzywo oraz w efekcie forma, mogą ulegać zmianie. Pojawiają się również całkiem nowe produkty, dawniej nie istniejące, a bez których po pewnym czasie trudno się obejść. Inne natomiast ulegają zapomnieniu. Przedmioty są świadkami czasów, w których powstawały, a więc swoistym zapisem historii. W nich, jak w lustrze, widać lata kryzysu, ale również czasy prosperity. Informują nie tylko o społecznych możliwościach intelektualnych i wytwórczych, ale i o przyjętych wartościach. Z tych względów prezentowane obiekty zostały zestawione w układzie chronologicznym.

Chcąc pokazać polskie produkty z lat 1899 - 1999, ograniczając jednocześnie zbiór do niezbędnej liczby, przyjęliśmy kilka kryteriów pomocnych w doborze.

Pierwszym i podstawowym kryterium jest ich rodzimość, czyli wybór wzorów wyprodukowanych w kraju i wskazujących na polski rodowód. W przypadku przedmiotów „pospolitych” interpretacja terminu „rodzimy” nastręcza wiele trudności. W naszej historii projektanci poszukiwali „polskości” rozumianej w różnorodny sposób. Czasem zamysł twórcy szedł w stronę sztuki ludowej, innym razem twórca usiłował dać własną interpretację kierunków obowiązujących w danej epoce. Często nie szukano odrębności, ale próbowano zbliżyć się jak najbardziej do obowiązujących światowych prądów i mód - w tych przypadkach wartość tkwi w sprawnej realizacji tego postulatu. Znajdujemy również przedmioty o cechach wzorniczych czy rozwiązaniach technicznych wykraczających poza obowiązujące powszechnie normy. Równie ważne wydawało się wskazanie tych wyrobów, które najlepiej zaspokajały potrzeby w polskich - wielokroć bardzo trudnych - warunkach ekonomicznych i użytkowych.

Drugie ważne kryterium doboru to powtarzalność produktu. Wiąże się ono z produkcją przemysłową, w wyniku której powstały seryjne czy masowe wyroby. Ta cecha przedmiotów powoduje, że stają się one powszechne i dostępne - stają się rzeczami pospolitymi. Jednak źródeł wytwórczości należy szukać w rzemiośle, jako powszechnie stosowanej metodzie produkcji. W wyjątkowych wypadkach uznaliśmy za celowe pokazanie wyrobów, co do których nie ma pewności, że zostały wytworzone seryjnie, lub nawet takich, o których wiadomo, że są jednostkowymi egzemplarzami. Ich wartość polega na tym, że stały się pierwowzorami, powtarzanymi przez szereg wytwórni - czasem wiernie kopiowane, innym razem modyfikowane. Zawsze jednak pozostajemy wierni przedmiotom, zaprojektowanym tak, by można je było produkować seryjnie.

Zestawione zostały obok siebie - tak odległe na pierwszy rzut oka przedmioty - jak np. motocykle, krzesła, tkaniny czy zabawki. Choć tutaj są rozpatrywane oddzielnie, to w rzeczywistości razem budują codzienne otoczenie. Wyeliminowano środki produkcji oraz inne przedmioty, które w społecznej świadomości nie funkcjonują jako wyroby ogólnie znane. Spośród produktów wyłoniono te, które okazały się ważne z punktu widzenia ich cech wzorniczych - myśli technicznej, efektu plastycznego oraz roli, jaką odegrały w życiu społecznym. Włączono przede wszystkim te produkty, które odniosły sukces rynkowy, otrzymały nagrody, eksponowano je na wystawach, zostały zauważone na targach. W kilku jednak przypadkach zdecydowano zaprezentować te, które choć niezauważone, cechuje wyjątkowe nowatorstwo.

W zbiorze znajdują się prace autorów uznanych i wysoko cenionych - głównie na polu sztuki. Są to m.in.: Stanisław Wyspiański, Stanisław Witkiewicz, Kazimierz Brzozowski czy Władysław Strzemiński. Tworzenie przedmiotów codziennego użytku było dla nich równie interesującym wyzwaniem, co wypowiedź artystyczna, a nawet więcej, było elementem programu artystycznego. Obok tak uznanych artystów, znajdują się twórcy mniej znani lub cenieni jedynie w środowiskach zawodowych, a którzy aktywnie tworzyli (lub tworzą) materialne środowisko. Wielu jednak pozostało anonimowych i nie tylko dlatego, że czas zaciera ślady, ale głównie z powodu społecznego odczucia, które traktuje rzeczy pospolite jako własność ogółu.

Ponad sto zebranych tu produktów - szkło, ceramika, tkanina, wyroby metalowe, artykuły gospodarstwa domowego, sportowe, fotograficzne, sprzęt radiowy i telewizyjny oraz środki transportu - powstało w ciągu ostatnich stu lat. Wybór ten, pomimo narzuconych kryteriów, ma bez wątpienia charakter autorski. Nie jest skończoną kolekcją, a raczej jej początkiem. Jest sygnałem, że istnieje potrzeba tworzenia w sposób systematyczny takiego zbioru i jego opisu.

Organizatorzy:

Muzeum Narodowe w Warszawie
Aleje Jerozolimskie 3, tel. 022 621 10 31, fax. 022 622 85 59

Rzecz Piękna Fundacja Rozwoju Form Przemysłowych 
Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie
Kraków, ul. Smoleńsk 9 tel. 422 15 46, 421 31 45, fax.422 34 44

Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha
Kraków, ul. Marii Konopnickiej 26, tel. 422 15 46, 421 31 45, fax. 422 43 44
Fundacja Kyoto-Kraków

Biuro Kraków 2000
Kraków ul. Św. Krzyża 1, tel. 321 86 93, 429 43 87, fax. 422 13 81

Kuratorzy wystawy:
Czesława Frejlich - Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
Anna Maga - Muzeum Narodowe w Warszawie

Miejsce i termin wystawy:
Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, ul. Marii Konopnickiej
8 grudnia 2000 r. - 18 stycznia 2001r.

 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Prasowe Kraków 2000; 31-005 Kraków, ul. Bracka 1; tel. (+48 12) 430 26 41, 430 26 70 fax 430 24 30; e-mail: BP@krakow2000.pl, http://www.krakow2000.pl