.
  Żydowski Kraków

Kraków, zajmujący w świadomości Polaków miejsce szczególne, jako źródło narodowej tradycji i kultury, w ciągu stuleci był także jednym z najważniejszych ośrodków życia i rozwoju tradycji i kultury polskich Żydów, zasługującym z tego powodu na hebrajski tytuł „Ir wa-em be-Israel” - „miasto i matka Izraela”.

Żydzi osiedlili się w Krakowie najprawdopodobniej już w końcu XI w. W 2 połowie XIV w. tworzyli kilkusetosobową gminę ulokowaną w rejonie dzisiejszej ulicy św. Anny. W tym samym czasie mieszkali już także w sąsiednim Kazimierzu, założonym w 1335 r. na wiślanej wyspie oddzielonej od Krakowa korytem rzeki i przedmieściem Stradom. W końcu XV w. gmina Żydów krakowskich została wyparta z miasta i na polecenie króla Jana Olbrachta przeniesiona do Kazimierza Odtąd dzieje obu skupisk żydowskich łączą się we wspólnym nurcie. W ciągu XVI w. Kazimierz staje się celem żydowskich emigrantów wypędzanych z Czech, Niemiec, Hiszpanii i Portugalii, a także - przybywających dobrowolnie - z Italii. Tamtejsze osiedle żydowskie, poszerzane w XVI w. i w 1 połowie XVII w., objęło 1/5 obszaru Kazimierza. W 1 połowie XVII w. wzniesiony został mur oddzielający dzielnicę żydowską od chrześcijańskiej części Kazimierza. Stanowił on fizyczną i mentalną barierę pomiędzy światem kościołów i światem synagog. Sankcjonował i utrwalał dwutorowy rozwój miasta i podkreślał hermetyczność rozdzielonych nim społeczności, żyjących według odrębnych obyczajów i stykających się ze sobą niemal wyłącznie na płaszczyźnie interesów ekonomicznych.

„Żydowskie miasto” na Kazimierzu było autonomiczną enklawą rządzoną przez rabinów i obieralną starszyznę. Ci z kolei mieli nad sobą władzę królewską, sprawowaną bezpośrednio przez krakowskiego wojewodę. Gospodarka żydowskiego miasta opierała się na dobrze rozwiniętym handlu, obrocie pieniężnym i rzemiośle. Żydzi byli także dostawcami królewskiego dworu, dzierżawcami przedsiębiorstw i dóbr królewskich i szlacheckich. Bujnie rozwijała się żydowska nauka, której najwybitniejszymi przedstawicielami byli krakowscy rabini: Mojżesz Isserles, Joel Sirkes i Lipman Heller, szeroko znani w ówczesnym świecie żydowskim znawcy Tory, Miszny i Talmudu i kodyfikatorzy żydowskiego prawa.

2 połowa XVII w. była początkiem długotrwałego upadku Kazimierza. Jego przyczyną był ogólny kryzys gospodarczy, pogłębiony zniszczeniem miasta w okresie wojny ze Szwedami w latach 1655 - 1657. Sytuacja nie poprawiła się w następnym stuleciu. Pogarszające się warunki materialnej egzystencji petryfikowały dotychczasowe podziały pomiędzy chrześcijańskimi i żydowskimi sąsiadami. Co więcej, trudności ekonomiczne stawały się nieraz przyczyną ostrych konfliktów, wybuchających na tle konkurencji o zarobek na kurczącym się rynku.

Przezwyciężenie kryzysu przyniósł dopiero wiek XIX. Już u progu tego stulecia Kazimierz został włączony do Krakowa jako jedna z jego dzielnic. W okresie Wolnego Miasta Krakowa (1815 - 1846) powstały szczegółowe plany regulacyjne, zakładające w szczególności zespolenie dawnego miasta żydowskiego z całym Kazimierzem. Mur żydowskiego miasta został rozebrany, a Żydzi otrzymali prawo swobodnego osiedlania się w innych częściach dzielnicy. Na terenie całego Kazimierza nastąpił w tym czasie szybki rozwój klasycystycznej zabudowy, obejmującej domy mieszkalne, zajazdy i przedmiejskie dworki. Kolejny, dynamiczny rozwój dzielnicy nastąpił w tzw. erze autonomicznej w latach 1866 - 1918. Dużą rolę w rozbudowie dzielnicy odegrali Żydzi - inwestorzy, przedsiębiorcy budowlani, architekci. Ich aktywność społeczna i ekonomiczna została w pełni wyzwolona dzięki przyznaniu im w 1868 r. równych praw obywatelskich. W tym okresie ludność żydowska stopniowo zdominowała cały Kazimierz, a następnie także sąsiedni Stradom. Inteligencja żydowska, asymilująca się kulturowo z polska ludnością, coraz częściej decydowała się na zamieszkanie poza Kazimierzem.

Przed wybuchem II wojny światowej w Krakowie mieszkało ponad 64 tysiące Żydów, stanowiących ok. 25 % ludności miasta.

Do 1939 r. Żydzi stworzyli w mieście dobrze rozwiniętą infrastrukturę społeczną, służącą realizacji interesów i aspiracji mniejszości. Powstawała ona głównie na Kazimierzu, który do końca okresu międzywojennego pozostał wybitnie żydowską dzielnicą Krakowa i naturalną bazą społeczną większości żydowskich organizacji i instytucji. Działały tam partie polityczne wszelkich odcieni, reprezentujące ludność żydowską w polskim parlamencie. Wśród nich na czoło wybijała się Organizacja Syjonistyczna Małopolski Zachodniej i Śląska, której liderami byli znani parlamentarzyści Ozjasz Thon i Ignacy Schwarzbart. Przy ulicy Orzeszkowej znajdowała się redakcja i drukarnia organu tej partii, polskojęzycznego „Nowego Dziennika”, najpopularniejszej gazety żydowskiej w Krakowie. Działały religijne i świeckie organizacje oświatowe, które założyły sporo nowych szkół elementarnych i średnich gimnazjalnych i zawodowych. Wzniesiono nowe budynki szkolne Gimnazjum Hebrajskiego na rogu Podbrzezia i Brzozowej, gimnazjum Tachkemoni przy Miodowej, seminarium dla nauczycielek sieci szkół Bejt Jaakow przy ulicy św. Stanisława. Powstał duży dom akademicki dla studentów żydowskich przy ulicy Przemyskiej. Wiele zrobiono dla ochrony zdrowia i opieki społecznej. Poważnie rozbudowany został szpital żydowski przy ulicy Skawińskiej. Wzniesiony został nowy dom starców utrzymywany przez Gminę. Stowarzyszenia charytatywne utrzymywały kilka domów opieki, ochronki i sierocińce. Na Kazimierzu rozwinęła się baza życia kulturalnego krakowskich Żydów. Reprezentacyjne sale siedziby Gminy i domu akademickiego były miejscem częstych wystaw licznego i prężnego środowiska żydowskich artystów. Działał żydowski teatr ze stałą sceną przy ulicy Bocheńskiej. Dobrze rozwijał się żydowski ruch sportowy, którego dumą był wielosekcyjny klub „Makkabi”, mający własny stadion pod Wawelem i przystań wioślarską na Wiśle. Na Kazimierzu koncentrowało się wreszcie życie religijne krakowskich Żydów. Modlili się oni w sześciu dużych synagogach ortodoksyjnych (Starej, Remu, Wysokiej, Izaaka, Poppera i Kupa) i w synagodze postępowej, czyli w tzw. Templu na Podbrzeziu, które utrzymywała Gmina i w wielu domach modlitwy należących do rozmaitych stowarzyszeń religijnych i osób prywatnych.

Cały ten świat krakowskich Żydów, budowany w mieście przez setki lat, runął nagle podczas długiej, nazistowskiej nocy: rozproszony w wysiedleniach, zamknięty w getcie podgórskim i obozie koncentracyjnym w Płaszowie, zamordowany w Bełżcu i w Auschwitz-Birkenau.

Wyludniony Kazimierz zasiedliła ludność polska, wykwaterowana z mieszkań w zachodnich dzielnicach Krakowa, które z kolei zajmowali niemieccy oficerowie i armia urzędników „stolicy” Generalnej Guberni. Żydowska własność została zagrabiona przez niemieckich okupantów. Opuszczone synagogi, przejęte przez niemiecki Urząd Powierniczy, wykorzystywane były następnie przeważnie jako magazyny. Ich cenne wyposażenie przepadło bezpowrotnie.

Podejmowane po zakończeniu II wojny światowej próby odbudowy namiastki życia żydowskiego sprzed 1939 r., zakończyły się niepowodzeniem, natrafiając na barierę zmiennej koniunktury politycznej w niesuwerennej Polsce. Większość ocaleńców Holocaustu opuściła Kraków w kolejnych falach emigracji po 1945, 1956 i 1968 r.

W 2 połowie lat 50. Przystąpiono do restauracji zabytkowych synagog i cmentarzy żydowskich. Po odnowieniu przejmowały je na ogół polskie instytucje. Dwie - Remu i Tempel - służyły celom kultu religijnego. W odrestaurowanej synagodze Starej urządzone zostało muzeum żydowskie. W latach 60. i 70. dzielnica przeżywała kolejny kryzys, najwyraźniej związany z antyżydowską polityką komunistycznej władzy po zerwaniu stosunków dyplomatycznych z Izraelem i po Marcu 1968 r. Niektóre z zabytków, odnowionych w latach 50. Ponownie popadły w ruinę. Wyburzono tam też niepotrzebnie wiele starych domów, szczególnie dotkliwie niszcząc historyczną zabudowę ulic Józefa i Kupa.

Wyraźny zwrot w najnowszych dziejach Kazimierza nastąpił po upadku reżimu komunistycznego w Polsce w 1989 r. Postępuje tam proces inwestycji prywatnych, dzięki czemu polepsza się stan budownictwa mieszkaniowego dzielnicy i jej infrastruktura usługowa, skierowana w znacznym stopniu na obsługę ruchu turystycznego. Żydowska Gmina Wyznaniowa odzyskuje suwerenne prawa dysponowania zabytkowymi obiektami sakralnymi. Są one jednocześnie poddawane gruntownej restauracji. Narodowy Fundusz Odnowy Zabytków Krakowa sfinansował kompleksową restaurację synagogi Izaaka, przyczynia się do przywrócenia świetności synagodze Postępowej, odnowienia synagogi Kupa i utrzymania w dobrej kondycji synagogi Starej.

Żydowska przeszłość dzielnicy stała się impulsem dla powstania Festiwalu Kultury Żydowskiej w Krakowie, odbywającego się corocznie latem i przyciągającego rzesze gości - mieszkańców miasta i turystów, zafascynowanych niezwykłością Kazimierza i barwą i oryginalnością żydowskiej kultury.

Przyszłością Kazimierza musi być szacunek dla kultur chrześcijańskiej i żydowskiej, które stworzyły jego dzisiejszy kształt i szczególna pamięć o jego żydowskich mieszkańcach, którzy odeszli zostawiając w nim najlepszą cząstkę samych siebie.

Eugeniusz Duda Dyrektor Muzeum Historycznego Miasta Krakowa - Oddział Dzieje i Kultura Żydów.

 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Prasowe Kraków 2000; 31-005 Kraków, ul. Bracka 1; tel. (+48 12) 430 26 41, 430 26 70 fax 430 24 30; e-mail: BP@krakow2000.pl, http://www.krakow2000.pl