.
  Segment plastyczny Festiwalu Stanisława Wyspiańskiego

Marta Romanowska - Stanisław Wyspiański. Opus Magnum

Wystawa zatytułowana Stanisław Wyspiański. Opus Magnum jest drugą z tryptyku poświęconego trzem artystom: Józefowi Mehafferowi, Stanisławowi Wyspiańskiemu i Janowi Matejce. Tych trzech artystów łączyło miejsce i czas, w którym żyli, wspólnie wykonywana praca, podobne pasje artystyczne i zamiłowanie do dużych form malarskich. Stanisław Wyspiański był jedną z najwybitniejszych i najoryginalniejszych osobowości artystycznych epoki polskiego modernizmu. Zajmował się malarstwem monumentalnym: polichromią kościelną i witrażem, malarstwem sztalugowym: portretem, pejzażem, sztuką użytkową; projektowaniem wnętrz, typografią; szatą graficzną własnych dramatów, grafiką; autolitografią, gwaszem. Projektował scenografie i kostiumy do własnych dramatów. Był konserwatorem zabytkowych polichromii i witraży. Przedmiotem jego twórczości stało się miasto Kraków. (...)

Zdecydowano wiec aby wystawa przyjęła uproszczony kształt starego Krakowa, które to miasto w definitywny sposób zdeterminowało sztukę Wyspiańskiego i vice versa. Wystawa prezentuje te konkretne miejsca, w których artysta pracował ucząc się sztuki monumentalnej, realizował własne pomysły, stosował indywidualną metodę konserwacji wnętrza. Opowiada także o tych, które będąc tylko w jego marzeniach, intencjach - miejscem potężnych malarskich dokonań, pozostały na etapie projektów wstępnych, by ostatecznie, w dramatach, stać się sceną wielkiego teatru wyobraźni. Jest też opowieścią o relacjach i zależnościach pomiędzy artystą i miastem.

Intencją autorów było pokazanie sztuki Wyspiańskiego, prac autorskich wykonanych w wielkim formacie w skali 1:1, zarówno tych zrealizowanych, jak i tych, które pozostały w sferze projektu. Topografia miasta posłużyła autorom scenariusza wystawy do ułożenia wybranych wątków tematycznych zgodnie z ich rzeczywistym miejscem w Krakowie. Umieszczono je w przestrzeni wystawienniczej, której kolory sugerują konkretne wnętrza architektoniczne, dla których były przeznaczone. Pracom w ostatecznych, dużych formatach, towarzyszą liczne małe prace przygotowawcze i wstępne, umożliwiające i ułatwiające l prześledzenie procesu twórczego. Zebrany materiał nie jest powszechnie znany i dotychczas rzadko bywał dostępny ze względu na nietypowe formaty i trudność w jego eksponowaniu. Współczesna technika umożliwia w większym stopniu prezentację tych dzieł, które dotychczas znane było jedynie z reprodukcji.

Marta Romanowska. Kustosz Muzeum Narodowego w Krakowie. Kierownik Muzeum Stanisława Wyspiańskiego. Kurator wystawy Opus Magnum.

Wawel 1884 - 1905

Wystawę otwierają wielkie Witraże Wawelskie z po raz pierwszy pokazywaną Wandą. Uzupełnia je seria wstępnych projektów ich dalszego ciągu, ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Szkice scenograficzne do dramatów wawelskich zmierzają do przypomnienia twórczości poetyckiej i dramaturgicznej wiążącej akcję z Wawelskim Wzgórzem. Przypominają je egzemplarze dramatów wawelskich. Przejęły one z czasem rolę pomysłów malarskich, by w równie wizjonerski i sugestywny sposób wykorzystać ikonografię wzgórza. Zebrane widoki Wawelu usytuowano na umownej linii Plant zapraszając do spojrzenia na jego sylwetę z oddalenia i kierując zwiedzających w obręb starego miasta.

Kościół Mariacki 1889 - 1891 - 1905

Sercem miasta jest Rynek Główny z kościołem Mariackim. Tam właśnie, pod opieką Matejki, przyswoił sobie Wyspiański praktyczną znajomość technik malarskich w zabytkowym wnętrzu. Przykładem współpracy mistrza i ucznia są kalki do aniołów z litanii loretańskiej do prezbiterium kościoła, które projektował Matejko, a Wyspiański uzupełniał, wykańczał i rysował ich wersje. Pokazane tutaj herby cechów miejskich przypominają o kolosalnej skali kościoła i równie imponującej pracy dekoratorskiej.

Praca w tym wnętrzu umożliwiła artyście dogłębne poznanie średniowiecza, uzupełnione wkrótce, podczas podróży poznaniem odpowiedników europejskich. Prezentowane tu serie szkiców detali architektonicznych są efektem fascynacji wnętrzem oglądanym z nietypowej perspektywy. Widoki kościoła, którego sylwetka, podobnie jak wawelska, góruje nad miastem, kierują i zapraszają ku kolejnym realizacjom.

Kościół OO Franciszkanów 1884, 1895/96, 1904

Kościół OO Franciszkanów był miejscem pierwszych samodzielnych i dojrzałych prac w zakresie dekoracji monumentalnego wnętrza. Zrealizowane w kościele w latach 1895/6 i 1904 polichromia i witraże stawiają artystę w rzędzie najwybitniejszych twórców monumentalnej sztuki dekoracyjnej w Europie. Przygotowanie polichromii poprzedziły pastelowe studia ornamentów, które artysta pozostawił w dużej ilości i licznych wersjach kompozycyjnych i kolorystycznych. Pokazanie ich tutaj, zestawionych w nieoczekiwanych konfiguracjach uzmysławia oryginalny talent kolorystyczny i różnorodność propozycji form od organicznych do geometrycznych. Swobodę z jaką Wyspiański budował formę, znajomość anatomii roślin i proces ich stylizacji, ujawniają prezentowane kalki i przepróchy do polichromii. Widać tutaj w dużych płaszczyznach sławną linię Wyspiańskiego.

Podobny proces można śledzić w naturalnej wielkości projektach witraży do prezbiterium kościoła z dominującym Bogiem Ojcem. Wyspiański zaprojektował kolorowe szyby i namalował efekt transparentnego okna witrażowego. Liczne znaczki, cyfry i opisy są oznaczeniami autora przeznaczonymi dla techników realizujących witraż w szkle. Wszystkim dużym pracom towarzyszą małe szkice przygotowawcze i wstępne koncepcyjne.

Kościół OO Dominikanów 1896

W pobliskim kościele OO Dominikanów wykonał artysta rekonstrukcję popalonych w pożarze miasta, w roku 1850, kwater witrażowych pochodzących z różnych pracowni i różnych okresów średniowiecza. Pokazane w tym miejscu akwarelowe propozycje uzupełnień mają swój spektakularny finał w pierwszej sali stałej ekspozycji MNK prezentującej rzemiosło artystyczne. Tam zrekonstruowane witraże dominikańskie prezentują efekt akwarelowych rekonstrukcji Wyspiańskiego.

Kościół Św. Krzyża 1896

Umowna droga wokół Rynku prowadzi w stronę kościoła Św. Krzyża. Przeprowadził w nim artysta dokumentacyjne i wstępne prace konserwatorskie polegające na wykonaniu w skali 1:1 przerysów polichromii ścian i prezbiterium kościoła. Autorski był rysunkowy projekt płaskorzeźby Ogrojca utrzymany w stylistyce rodzimej sztuki cechowej i odbity w litografii.

Doświadczenie mariackie i europejskie, wcześniejsza praca przy projektowaniu polichromii franciszkańskiej pomogły Wyspiańskiemu w podejmowaniu decyzji również co do rekonstrukcji części brakujących polichromii świętokrzyskich Wybrane obiekty pokazują zarówno przęsła sklepienne, jak i figury z nawy, co pozwala z bliska ocenić skalę i rozmach pracy. Widok kościoła od strony Plant określa jego topografię w mieście, umożliwia widok na budujący się Teatr Miejski i wyprowadza dalej w kierunku kolejnych krakowskich dokonań artysty.

Dom Towarzystwa Lekarskiego 1904

Niedaleko kościoła Św. Krzyża, tuż poza obrzeżem Plant, przy ul. Radziwiłłowskiej, stoi Dom Towarzystwa Lekarskiego. Wnętrza tego Domu, zaprojektowane przez Wyspiańskiego dowodzą, że umiał on w dziedzinie projektowania połączyć podejście artysty filozofa z warsztatem rzemieślnika.

Pokazany tutaj pastelowy karton przedstawiający Apolla jest projektem okna witrażowego do reprezentacyjnej klatki schodowej Domu. Towarzyszą mu wstępne rysunki przygotowawcze oraz szkice i projekty polichromii ścian i wyposażenia tego wnętrza, a także przykłady pracy nad antykiem w twórczości artysty.

Teatr 1891 - 1907

Wyspiański był twórcą nowoczesnego polskiego dramatu i reformatorem scenografii teatralnej. Ingerował we wszystko co dotyczyło jego teatru. Tę dziedzinę ilustrują projekty rysunkowe do dramatu Bolesław Śmiały - tzw. Lalki Bolesławowskie wraz

z portretem aktorki w roli bohaterki dramatu - Krasawicy, a także Siedziska - fragment scenografii. Szczególną wagę przywiązywał do grafiki druku. Jego osiągnięcia w tej dziedzinie określane są mianem reformy typografii. Ilustrują ją przykłady druków autorskich projektowanych do dramatów krakowskich. Mimo iż niewielkie, o typowym formacie, czyniły wówczas istotną rewolucję w zakresie projektowania książki i grafiki druku.

Rodzina 1869 - 1907

Malowanie rodziny traktował Wyspiański jako doskonałe ćwiczenie ręki, przychodzące tym łatwiej, że modeli miał na miejscu i znał doskonale. Prezentowane tutaj, portrety dziecięce i rodzinne weszły na trwałe do panteonu polskiego malarstwa przełomu XIX i XX wieku, i są najbardziej znanymi pracami malarskimi Wyspiańskiego. Ich oryginalność, wspaniała technika warsztatowa i popularność wskazują na to, iż nie zawsze format dzieła świadczy o jego wartości.

Widoki miasta 1884 - 1905

Charakterystyczne miejsca i budowle miejskie utrwalał Wyspiański od lat szkolnych przez całe życie. Wykonywał je w technikach malarskich, w grafice i rysunku. Tutaj towarzyszą całej wystawie opasując jak Planty wszystkie poszczególne jej tematy i ilustrują także, dla porównania - dwa tematy paryskie. Najwybitniejszym osiągnięciem cyklu pejzażowego są w dorobku artysty, pokazane na wystawie - Widoki z Kopcem z lat 1902, 1904/1905.

Artysta zmarł w Krakowie w grudniu 1907 w wieku 38 lat. Jego pogrzeb stał się wielką publiczną manifestacją wolności tłumnie przybyłego do Krakowa społeczeństwa polskiego z trzech zaborów Został pochowany w Krypcie Zasłużonych w kościele na Skałce w Krakowie. Opuszczającym wystawę Stanisław Wyspiański. Opus Magnum towarzyszy ostatni autoportret artysty z 1907 roku.

Miejsce i termin wystawy:

26 maja - 6 sierpnia 2000 r.
Muzeum Narodowe w Krakowie - Gmach Główny
Autorki wystawy: Marta Romanowska, Magdalena Czubińska
Scenografia: Barbara Hanicka
Wystawie towarzyszyć będzie bogato ilustrowany katalog.

 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Prasowe Kraków 2000; 31-005 Kraków, ul. Bracka 1; tel. (+48 12) 430 26 41, 430 26 70 fax 430 24 30; e-mail: BP@krakow2000.pl, http://www.krakow2000.pl