.
  Skarby Archidiecezji Krakowskiej

Cześć III Wystawy Jubileuszowej WAWEL 1000 - 2000

Sztuka sakralna w XI w

Sztuka sakralna biskupstwa krakowskiego XI wieku związana jest z męczeńską śmiercią biskupa Stanisława ze Szczepanowa i jego prawie że natychmiastowym kultem. Kult ten rozpoczął się bardzo wcześnie i dał impuls powstania licznych i cennych dzieł sztuki. Kult św. Stanisława i związane z nim dzieła sztuki sakralnej spotykać będziemy na przestrzeni całej historii diecezji krakowskiej. Do najważniejszych zabytków prezentowanych na tej wystawie zaliczyć można np.: obraz św. Stanisława z 1490 roku od O.O. Franciszkanów w Krakowie, skrzydło z tryptyku ze św. Stanisławem z Kasiny Wielkiej (XV w.), feretron ze Szczepanowa (XVII w.) czy też witraże z Szańca (XIV w.) i Starego Sącza od sióstr Klarysek (XVI w.).

Sztuka sakralna w XII w.

Najważniejszym wydarzeniem, które miało istotny wpływ na rozwój sztuki sakralnej diecezji krakowskiej XII wieku było niewątpliwie sprowadzenie na teren diecezji zakonu cystersów. W 1149 roku cystersi zakładają klasztor w Jędrzejowie, w 1178 r. w Sulejowie, w 1179 r. Wąchocku, w 1185 r. w Mogile. Cystersi zasłynęli jako budowniczowie transplantujący osiągnięcia sztuki zachodniej Europy na teren Polski. Szczególne znaczenie i szczególne oddziaływanie miało tutaj opactwo cystersów w Mogile, które przez następne wieki wyrobiło sobie pozycję centrum kultury religijnej. Zachowane pamiątki z Jędrzejowa jak głowice i zworniki z XIII wieku, czy też z Mogiły: relikwiarz bł. Wincentego Kadłubka, biskupa krakowskiego a następnie mnicha cysterskiego, czy też brewiarz z 1412 roku, świadczą o wielkim wkładzie tego zakonu w rozwój kultury i sztuki sakralnej diecezji krakowskiej. Drugim równorzędnym wydarzeniem w tym czasie było sprowadzenie do Miechowa przez Jaksę zakonu Bożogrobców z Jerozolimy w 1163 roku. Poświęcenie nowej świątyni miało miejsce już w 1170 roku. Liczne pielgrzymki od Grobu Pańskiego spowodowały rozwój kultury i sztuki sakralnej, które oddziaływało na całą diecezję. Świadczą o tym liczne do dziś zachowane zabytki, z pośród których na wystawie zobaczyć można: kielich (1500 r.), relikwiarz w formie bazyliki Grobu Pańskiego (1586 r.), gotyckie ornaty oraz pastorał i infuła opatów miechowskich.

Sztuka sakralna w XIII w.

Wiek XIII to niewątpliwie wiek ogromnego rozwoju życia zakonnego i religijnego Krakowa. Na początku tego wieku przybywają do stolicy dwa wielkie zakony: dominikanie (1222 r.) i franciszkanie (1237 r.). Obydwa te zakony przyczyniły się do wielkiego rozkwitu architektury sakralnej tego okresu w Polsce. Wielką rolę w rozwoju życia religijnego tych lat odegrał biskup krakowski Iwo Odrowąż i jego brat Jacek, pierwszy polski dominikanin, który habit zakonny otrzymał z rąk założyciela św. Dominika. Z przybyciem tych dwóch zakonów, prawie w jednym czasie na teren Krakowa, formuje się bardzo silnie oddziaływujące na całą diecezję centrum religijne i kulturalne, obejmujące kościoły : dominikanów, franciszkanów, zaś pośrodku nich kościół Wszystkich Świętych i kościół Mariacki, który był świątynią farną miasta. Z pośród zabytków związanych z tymi świątyniami należy wymienić zbiory dominikańskie: relikwiarz Krwi Pańskiej (XIV/XV w.), Matka Boża z alabastru (XIV w.), relikwiarz głowy św. Jacka (1612 r.) i kilka dokumentów fundacyjnych z początku zakonu w Polsce. Wymienione wyżej obiekty to tylko niektóre z prezentowanych na wystawie a zwłaszcza te, które znajdują się w zbiorach zakonnych, świadczą o roli dominikanów jaką odegrali od XIII wiek w rozwoju sztuki sakralnej w Polsce. Ze zbiorów franciszkańskich na tej wystawie będą prezentowane: obraz św. Stanisława (1490 r.), relikwiarz bł. Salomei (1671 r.), puszka na komunikanty (1700 r.) i kilka innych cennych pamiątek świadczących o znaczeniu klasztoru franciszkanów w rozwoju kultury polskiej. W tym samym czasie przybywają na teren diecezji benedyktynki do Staniątek (1228 r.), klaryski do Zawichostu (1245 r.), które ze względów bezpieczeństwa Bolesław Wstydliwy przeniósł do Grodziska koło Skały w 1260 roku. W tym bowiem klasztorze w roku 1269 zmarła w opinii świętości bł. Salomea, która została pochowana w kościele O.O. Franciszkanów w Krakowie. Do Krakowa klaryski sprowadził król Władysław Łokietek w 1316 roku i umieścił je przy kościele św. Andrzeja na ul. Grodzkiej. Warto nadmienić, że na wystawie prezentujemy dokumenty Zakonu SS Klarysek z czasów bł. Salomei oraz wiele innych obiektów sakralnych jak: relikwiarze z XIII wieku, obrazy świętych franciszkańskich i inne.

Na rozkwit sztuki sakralnej na terenie biskupstwa krakowskiego w wieku XIII miała niewątpliwie wpływ św. Kinga żona Bolesława Wstydliwego, która po śmierci męża wstąpiła do zakonu klarysek i była fundatorką klasztoru w Starym Sączu. Klasztor ten przez całe wieki był wiodącym ośrodkiem sztuki religijnej Polski południowej. Na szczególną uwagę zasługują XIII wieczne ostensoria należące do św. Kingi, Antyfonarz Sądecki z XIII w. Oprócz tych cennych pamiątek prezentujemy cykl obrazów świętych franciszkańskich z XVII w. i 2 obrazy z cyklu Cuda św. Kingi. Klasztor sądecki miał też wielkie zasługi dla rozwoju muzyki kościelnej i w swoich zbiorach posiada wspaniałe kancjonały.

Obraz rozwoju sztuki sakralnej z II połowy XIII wieku byłby niepełny bez zwrócenia uwagi na ogromne znaczenie kanonizacji św. Stanisława, która miała miejsce w Asyżu w 1253 roku. Wpłynęła ona na rozwój malarstwa, rzeźby i sztuki złotniczej związanych z kultem świętego. Większość pamiątek związanych z osobą św. Stanisława jest prezentowana na wystawie w części poświęconej katedrze na Wawelu. Z kolei na naszej ekspozycji znajdują się obiekty z terenu diecezji, które świadczą o żywym kulcie św. Stanisława na przestrzeni wieków. Wymienić tu można obraz św. Stanisława (1490 r.), feretron ze św. Stanisławem ze Szczepanowa (XVII w.), kilka relikwiarzy i wiele innych obiektów związanych ze św. Męczennikiem.

Sztuka sakralna w XIV w.

Wiek XIV stanowi nowy etap rozwoju kultury i sztuki sakralnej na terenie diecezji. Niewątpliwie najważniejszym wydarzeniem tego wieku było sprowadzenie zakonu paulinów do Polski (1382 r.) i przybycie na Jasną Górę cudownej ikony Matki Bożej (1384 r.). Z tym momentem klasztor Jasnogórski stał się jednym z najważniejszych i najmocniej oddziaływujących, aż po dzień dzisiejszy, centrum życia i kultury religijnej w Polsce. Potwierdzeniem faktu, że kult Matki Boskiej Częstochowskiej od końca XIV wieku rozwijał się i upowszechniał na terenie całej diecezji są liczne kopie obrazu w różnych kościołach np. Koronowany papieskimi koronami obraz w kościele Mariackim ( XVII w.), Makowie Podhalańskim ( XVI w.) czy też najstarsza kopia tejże ikony z Giebułtowa ( XVI w.) - prezentowana na naszej wystawie.

Drugi nurt rozwoju sztuki związany jest z mecenatem królewskim. W szczególności wymienić tu należy fundacje króla Kazimierza Wielkiego: kościół Bożego Ciała (1343 r.) i św. Katarzyny (1342 r.) na Kazimierzu. W szczególności z kręgu kulturowego związanego z kościołem Bożego Ciała pochodzą eksponowane na wystawie: krzyż limuzyjski (XIII w.), dokumenty erekcyjne kościoła (XIV w.), Matka Boża z Dzieciątkiem (1380 r.) i kilka cennych obiektów związanych z bł. Stanisławem Kaźmierczykiem.

Wiek XIV zwieńcza fundacja pary królewskiej Jadwigi i Jagiełły klasztoru OO. Karmelitów na Piasku. Klasztor ten w krótkim czasie stał się centrum kultu Matki Bożej Szkaplerznej. Do najcenniejszych pamiątek związanych z klasztorem zaliczyć należy cudowny obraz Matki Bożej namalowany na ścianie oraz kolekcja rękopisów iluminowanych i ksiąg liturgicznych. Na wystawie prezentowany jest Antyfonarz (1380 r.), Graduał Stanisława ze Stolca ( XV w.), para kielichów barokowych, monstrancja z motywem Arki Przymierza i wspaniały siedemnastowieczny ornat. Nie można wreszcie pominąć oddziaływania kościoła św. Floriana na Kleparzu na życie religijne i sztukę Krakowa. Przyjmując tradycyjnie królów wjeżdżających do Krakowa kolegiata ta zebrała wiele cennych pamiątek naszej historii i sztuki sakralnej. Należy tu wymienić relikwiarz von Bode (1365 r.) z daru króla Władysława Jagiełły, dwa relikwiarze wieżyczkowe (XV w.) , krzyż relikwiarzowy (XV w.) oraz wspaniałą rzeźbę z czasów jagiellońskich przedstawiającą scenę Zwiastowania. W tym miejscu należy zaznaczyć, że w Małopolsce w XIV wieku powstał bardzo poważny i stojący na wysokim poziomie artystycznym ośrodek rzeźby sakralnej. Cechy działające w Krakowie kształciły snycerzy, którzy wykonywali szereg wspaniałych Madonn i różnych scen niejednokrotnie zbiorowych o tematyce religijnej. Madonny te zapewne znajdowały się pierwotnie w kościołach krakowskich, a na skutek barokizacji jaka miała miejsce w XVII i XVIII wieku, znalazły się w podkrakowskich świątyniach. Na tej wystawie prezentujemy kilka najcenniejszych obiektów takich jak: Matka Boża z Dzieciątkiem z Więcławic (1380 r.), Matka Boża z Gruszowa (1380 r.), Matka Boża z Czulic (1400 r.), Matka Boża z Bodzanowa (1400 r.), Matka Boża z Racławic Olkuskich (ok. 1400 r.). Rzeźby te świadczą o wysokim kunszcie rzeźbiarskim i nawiązują do najlepszych tradycji europejskiej rzeźby gotyckiej.

Sztuka sakralna w XV w.

Wiek XV to niewątpliwie apogeum życia religijnego i sztuki sakralnej w diecezji krakowskiej. Na terenie biskupstwa działa szereg wielkich postaci świętych i błogosławionych: bł. Izajasz Boner (+1471) związany z zakonem OO. Augustianów i kościołem św. Katarzyny na Kazimierzu, św. Kazimierz Jagiellończyk (1484 r.), bł. Stanisław Kazimierczyk (1489 r.) Kanonik Regularny Laterański z kościoła Bożego Ciała, bł. Michał Giedroyć (1485 r.) działający przy kościele św. Marka w Krakowie. Niewątpliwie niezwykłą indywidualnością tego wieku był św. Jan Kanty, profesor Akademii Krakowskiej, działający przy kolegiacie św. Anny. Wokół postaci św. Jana rozwinął się kult, który zaowocował wieloma cennymi dziełami sztuki. Po św. Janie pozostał obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem ceniony jako relikwie, gdyż wg tradycji święty modlił się przed nim. Św. Jan Kanty posiada bardzo bogatą ikonografię artystyczną. Wymienić tu należy: obraz Wizja św. Jana z Kęt (1691r.), relikwiarz głowy świętego (1695 r.), monstrancja z postacią św. Jana (1715 r.).

Z kościołem Mariackim związany był bł. Świętosław Milczący (+1489), działający w okresie kiedy kościół mariacki stanowił najważniejszy ośrodek życia religijnego Krakowa. W tym bowiem czasie Wit Stwosz dla kościoła mariackiego wykonał swoje największe dzieło w postaci wspaniałego ołtarza i słynnego ukrzyżowania. Z bogatej kolekcji dzieł sztuki kościoła mariackiego prezentujemy kilka naczyń liturgicznych: kielich Rebencza (1470-1480 r.), kielich Ave Verum (pocz. XV w.), krzyż relikwiarzowy (pocz. XV w.), kilka ornatów gotyckich z haftowaną pretekstką (XV w.) oraz obrazy: Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny Jakuba Mertensa (1520 r.), Legenda św. Katarzyny Hansa z Kulmbachu (1515 r.). Warto w tym miejscu dodać, że kościół mariacki a przede wszystkim jego archiprezbiterzy mają przywilej noszenia infuły i pastorału. Przywilej ten posiada niewiele dostojników kościelnych poza biskupami. Na naszym terenie pastorał przysługuje: Archiprezbiterowi kościoła mariackiego, Opatowi w Mogile i Tyńcu, Przeoryszy w Staniątkach i Opatowi Bożogrobców w Miechowie. Na tej wystawie będą prezentowane pastorały z wszystkich wymienionych ośrodków.

Niezmiernie ważnym wydarzeniem, które w sposób trwały odbiło się na życiu religijnym diecezji było przybycie do Krakowa św. Jana Kapistrana (1453 r.). Po jego wpływem powstał w Krakowie Klasztor OO. Bernardynów z którym związana jest postać bł. Szymona z Lipnicy i szereg obiektów eksponowanych na naszej wystawie jak: Sceny z życia Szymona z Lipnicy ( XVII w.), relikwiarz na głowę bł. Szymona (1685 r.). Również z klasztoru OO. Bernardynów pochodzą rzeźby: Głowa św. Jana na misie, Św. Anna Samotrzeć (XV w.) oraz słynny obraz Taniec Śmierci przypisywany Franciszkowi Lekszyckiemu, malarzowi bernardyńskiemu.

Wiek XV łączy się wreszcie z silnym rozwojem malarstwa tablicowego. Z tego bowiem czasu do dziś zachowało się jeszcze w Małopolsce przeszło 50 obrazów tablicowych, przedstawiających Matkę Bożą z Dzieciątkiem zwaną Piekarską. Eksponujemy dwa z pośród nich a mianowicie: z kościoła św. Sebastiana w Wieliczce i z Woli Radziszowskiej. Oprócz tego wystawę wzbogacają tryptyki: ze św. Mikołajem w scenie środkowej z Więcławic (1477 r.), z Racławic Olkuskich (1530 r.), skrzydła tryptyku z Racławic Olkuskich (1477 r.) oraz dwa skrzydła z Paczółtowic (koniec XV w.).

Sztuka sakralna w XVI w.

Wiek XVI jest okresem przełomu w sztuce, a w sztuce sakralnej w szczególności. Z jednej strony dość długo, bo aż prawie do końca wieku utrzymują się pewne elementy i tendencje gotyckie, z drugiej zaś strony coraz silnej w sztuce tej dają się zaznaczyć wpływy renesansu włoskiego. Tendencje gotyckie widzimy w złotnictwie a zwłaszcza w naczyniach liturgicznych. Świadczą o tym eksponowane na wystawie XVI wieczne kielichy i monstrancje w których przeważają elementy zdobnictwa gotyckiego: monstrancja ze Staniątek (1534 r.), monstrancja z Krempach (1528 r.). Kielichy: z Wieliczki (pocz. XVI w.), Nowy Sącz (XVI w.), krzyż relikwiarzowy z Wieliczki (XVI w.), monstrancja z Niepołomic (1599 r.). Natomiast w malarstwie sakralnym dość wcześnie dają się zauważyć elementy renesansowe i to ze środowiska lokalnego. Niech przykładem będzie tutaj: Tryptyk z Racławic Olkuskich (1530 r.), św. Rodzina z Muzeum Archidiecezjalnego w Krakowie (1520 r.). Równocześnie w związku z coraz bardziej ożywionymi kontaktami z Europą zachodnią do Polski zaczynają przybywać artyści włoscy i niederlandzccy. Na terenie biskupstwa pozostało po nich szereg dzieł; między innymi: w kościele mariackim Zwiastowanie Jakuba Mertensa, cykl obrazów o św. Katarzynie Hansa z Kulmbachu, Matka Boża z Dzieciątkiem Łukasza Cranacha z kościoła Bożego Ciała w Krakowie i Sandomierzu czy też Matka Boża w Girlandzie Breugla u Sióstr Norbertanek w Imbramowicach.

Do najważniejszych wydarzeń mających wpływ na życie religijne i sztukę sakralną należy zaliczyć przybycie do Krakowa zakonu Jezuitów. Otrzymali oni kościół św. Barbary przy Rynku Krakowskim i równocześnie rozpoczęli budowę kościoła św. Piotra i Pawła przy ul. Grodzkiej. Świątynia ta jest pierwszym na terenie diecezji kościołem barokowym. Przybycie Jezuitów do Polski wyznacza początek nowej epoki, epoki baroku w sztuce sakralnej diecezji. Z tego zakonu wyszedł młody św. Stanisław Kostka z którego kultem związane są liczne pamiątki przechowywane w krakowskim klasztorze. Wymienić tu należy: obraz św. Stanisława Kostki z przełomu XVII/XVIII wieku czy też relikwiarz świętego (1637 r.).

Sztuka sakralna w XVII w.

Bardzo prężnym ośrodkiem życia kulturalnego i artystycznego XVII wieku był klasztor w Kalwarii Zebrzydowskiej. Kult Matki Bożej zaowocował wspaniałym zespołem dróżek (kaplic) Pana Jezusa i Matki Bożej z bogatym wyposażeniem wnętrza oraz licznymi dziełami sztuki malarstwa, rzeźby i haftu. Na uwagę zasługuje kopia obrazu Matki Bożej (XVIII w.) oraz XIX wieczny feretron koronacyjny. Sztuka powstała w kręgu kalwaryjskiego klasztoru wywarła wpływ na rozwój sztuki tego regionu. Bernardyński malarz Franciszek Lekszycki, jego działalność artystyczna stojąca na wysokim poziomie zaowocowała powstaniem licznych obrazów, które znajdują się w Kalwarii Zebrzydowskiej i w klasztorze krakowskim. Istotne znaczenie na rozwój malarstwa w środowisku krakowskim XVII wieku miało przybycie do Krakowa włoskiego artysty Tomasza Dolabello. Działalność jego łączy się z klasztorem OO. Dominikanów w Krakowie (kaplica św. Jacka) oraz klasztorem OO. Kamedułów na Bielanach (1603) a zwłaszcza kaplica św. Benedykta i Władysława w których znajdują się obrazy wspomnianego artysty jak również kaplica św. Romualda.

Wspomnieć wreszcie należy o klasztorze OO. Karmelitów w Czernej (1633 r.), który stał się ośrodkiem kultu Matki Bożej Szkaplerznej co wpłynęło na rozwój życia religijnego w diecezji a równocześnie w tym kręgu powstało wiele cennych obiektów jak na przykład prezentowana na wystawie monstrancja (pocz. XVIII w.). W 1868 roku bp. Jan Małachowski ufundował klasztor i kościół Sióstr Wizytek przybyłych z Francji. Klasztor ten dał się poznać jako wysoko ceniony ośrodek haftu na przestrzeni wieku. Z bogatej kolekcji zobaczyć można: antependia fundatorskie oraz ornat z czasu bp. Małachowskiego i późniejsze ornaty, które świadczą o wysokim kunszcie i artyzmie sióstr.

Sztuka sakralna w XVIII w.

Wiek XVIII to okres trudny zarówno jeśli chodzi o losy samej diecezji jak też sztuki sakralnej. Diecezja Krakowska traci znaczną część parafii, rozpoczynają się kasaty zakonów, a pod koniec wieku antykościelna polityka zaborców. Fakty te nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój sztuki sakralnej na terenie diecezji. Co najmniej przez I połowę. wieku dominuje jeszcze barok. Trudno w tym okresie mówić o poważniejszych ośrodkach sztuki religijnej. Odnotować jednak należny rozkwit nabożeństw Męki Pańskiej, a co za tym idzie powstanie nabożeństwa Drogi Krzyżowej, które zaprowadzili w diecezji krakowskiej franciszkanie. Dobrym przykładem tego typu sztuki jest Droga Krzyżowa pędzla Michała Stachowicza na dziedzińcu przed klasztorem przy ul. Reformackiej w Krakowie. W ślad za tym idą liczne obrazy przedstawiające stacje Drogi Krzyżowej. Powstają one głównie w XVIII wieku i pod koniec tego wieku spotkać je można na terenie całej diecezji.

Gałęzią sztuki, która natomiast rozwijała się w miarę dobrze w wieku XVIII jest rzemiosło artystyczne, a w szczególności naczynia liturgiczne. Powstają liczne pracownie z których pochodzą kielichy, monstrancje, relikwiarze, lichtarze. Do najważniejszych obiektów z tego czasu należą: puszka od OO. Franciszkanów w Krakowie (1700 r.), relikwiarz św. Wojciecha z kościoła na Rynku (1752 r.), relikwiarz św. Kazimierza, monstrancja ze św. Janem Kantym z kościoła św. Anny. Monstrancja z Mrzygłodu (XVIII w.), kadzielnica i łódka z XVIII w. również z Mrzygłodu, lichtarze z kościoła św. Marka w Krakowie.

Ponieważ z zabytkami religijnymi pochodzącymi z XIX i XX wieku nasz kontakt jest bezpośredni i w praktyce prawie codzienny, dlatego zdecydowano, jeśli chodzi o sztukę XIX i XX wieku, umieścić na wystawie tylko przykładowo wybrane, najbardziej typowe obiekty, które najlepiej ilustrują podstawowe nurty sztuki sakralnej XIX w. W szczególności będą to: kielichy, dwa relikwiarze wieżyczkowe z Lutczy (II poł. XIX wieku), monstrancja od Sióstr klarysek z Krakowa (koniec XIX wieku), relikwiarz bł. Bronisławy od Sióstr Norbertanek w Krakowie (1876 r.), rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem Jana Korneckiego z Białki Tatrzańskiej (1863 r.), ornat od Sióstr Klarysek z Krakowa (II poł. XIX wieku). Pewnym zwornikiem wieńczącym całą wystawę jest obraz Ecce Homo Adama Chmielowskiego św. Brata Alberta.

 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Prasowe Kraków 2000; 31-005 Kraków, ul. Bracka 1; tel. (+48 12) 430 26 41, 430 26 70 fax 430 24 30; e-mail: BP@krakow2000.pl, http://www.krakow2000.pl