.
  Katedra krakowska - biskupia, królewska, narodowa

Część II Wystawy Jubileuszowej WAWEL 1000 - 2000

Katedra na Wawelu zajmuje wyjątkowe miejsce w dziejach narodu i państwa polskiego. Nieprzerwanie od blisko tysiąca lat, pełni funkcję głównego kościoła diecezji, a od roku 1925 - archidiecezji krakowskiej. Związani z nią byli tak wybitni biskupi, jak: Stanisław ze Szczepanowa, Zbigniew Oleśnicki, Piotr Tomicki, Stanisław Kostka Załuski, Adam Stefan Sapieha oraz Karol Wojtyła - obecny papież Jan Paweł II. W okresie świetności służba boża trwała tutaj, dzięki hojnym fundacjom, nieprzerwanie całą dobę. Od roku 1184 katedra zyskała rangę sanktuarium, w którym za sprawą biskupa Gedki złożono relikwie rzymskiego męczennika - św. Floriana. Kluczową rolę w dziejach Wawelu, Krakowa i całej Polski odegrał kult św. Stanisława, biskupa krakowskiego, zamordowanego w roku 1079 z polecenia króla Bolesława Śmiałego. Po uroczystej kanonizacji, dokonanej w roku 1253 w Asyżu, szczątki Świętego spoczęły na środku wawelskiej świątyni, na ołtarzu odgrywającym od tego momentu rolę Ołtarza Ojczyzny. Tutaj modlono się o zjednoczenie i odrodzenie Królestwa Polskiego, o zwycięstwa w czasie wojen, o niepodległość w okresie rozbiorów; tutaj składano wota, wśród których wyróżniały się chorągwie zdobyte na wrogach, np. pod Grunwaldem (1410), czy pod Wiedniem (1683).

Znaczenie katedry krakowskiej wzrosło niepomiernie, gdy 20 stycznia 1320 roku w jej murach odbyła się koronacja Władysława Łokietka, dając początek tradycji koronowania w Krakowie kolejnych polskich monarchów aż do 1734 roku. Od pogrzebu Łokietka w 1333 roku, wawelska świątynia zaczęła pełnić funkcję monarszej nekropolii. Królowie przyczyniali się do jej budowy i dekoracji poprzez wznoszenie kaplic i nagrobków oraz wzbogacanie skarbca. Najwybitniejszym pomnikiem królewskiego mecenatu jest kaplica Zygmuntowska. Wspaniały wygląd i bogate, znakomite pod względem artystycznym, wyposażenie zawdzięcza kościół wawelski przede wszystkim biskupom ordynariuszom i sufraganom oraz kapitule. Nie można pominąć także fundacji magnackich, żeby wspomnieć choćby kaplice Szafrańców, Hinczy z Rogowa, Kościeleckich, Ożarowskich.

Cezurę w dziejach katedry stanowiły rozbiory Polski. W tym czasie zyskała one nowe znaczenie - stała się pomnikiem minionej wielkości Rzeczypospolitej i jednym z najważniejszych symboli tożsamości narodowej. Pogrzebanie w jej podziemiach doczesnych szczątków bohaterów walczących o niepodległość Ojczyzny - księcia Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki - nadało wawelskiej świątyni rangę Panteonu narodowego. Ten charakter katedry potwierdziły pochówki Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Józefa Piłsudskiego i Władysława Sikorskiego. Gdy zabrakło opieki monarchów, a nawet biskupów, jako że od wygnania Karola Skórkowskiego w 1834 roku do powołania Albina Dunajewskiego w 1878 r., biskupstwo krakowskie wakowało, szczególną rolę odegrały fundacje polskiej arystokracji. W tym czasie powstały ostatnie kaplice rodowe: Wąsowiczów, Potockich, Czartoryskich, Radziwiłłów. W miarę swych możliwości pieczę nad katedrą sprawowała także okrojona i zubożała kapituła. Szczególnym zjawiskiem było składanie w skarbcu katedralnym pamiątek rodzinnych, które wraz ze znajdującymi się w nim regaliami, utworzyły jedyny w swoim rodzaju skarbiec narodowy, swoiste muzeum, które udostępniono publiczności pod koniec XIX wieku. Liturgia wzbogacona została o msze świętem, odprawiane za dusze królów, bohaterów narodowych oraz z okazji ważnych rocznic historycznych. Szczególną wymowę miał powtórny pogrzeb Kazimierza Wielkiego w 1869 r., oraz jubileusze 200-lecia bitwy pod Wiedniem w 1883 r., i 400-lecia zwycięstwa pod Grunwaldem 
w 1910 r.

Na przełomie wieków XIX i XX katedra została poddana gruntownej, wzorowej z punktu widzenia doktryny konserwatorskiej, restauracji. Przywrócenie jej dawnego blasku zbiegło się z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Przez kolejne lata XX wieku, katedra dzieliła burzliwe losy państwa i narodu. W roku 1935 stała się miejscem spoczynku jednego z głównych twórców II Rzeczypospolitej - marszałka Józefa Piłsudskiego. W okresie II wojny światowej została zamknięta przez okupantów niemieckich, a po wojnie była świadkiem manifestacji patriotycznych, szczególnie w roku 1980 i w czasie stanu wojennego. Wydarzeniem najwyższej rangi, w sposób symboliczny zamykającym dotychczasową historię katedry, była msza święta odprawiona 1979 r., w 900-rocznicę śmierci św. Stanisława, przez Ojca Świętego Jana Pawła II, który 16 października 1978 powołany został ze stolicy św. Stanisława na Stolicę św. Piotra.

Sala I. Insygnia królewskie i pamiątki po monarchach.

Wystawa w Muzeum Katedralnym ma na celu ukazanie katedry jako kościoła biskupiego, królewskiego i narodowego. W pierwszej sali znajdują się insygnia królewskie i pamiątki po monarchach. Centralne miejsce zajmuje najcenniejsze insygnium - włócznia św. Maurycego ofiarowana przez cesarza Ottona III księciu Bolesławowi Chrobremu podczas pamiętnego zjazdu gnieźnieńskiego 1000 roku. Jest ona kopią odznaki władzy cesarskiej - Świętej Włóczni Heilige Lanze, przechowywanej w Wiedniu. Obok niej krzyż wykonany w końcu XV wieku z dwóch złotych koron książęcych, diademów. Przypuszcza się, że należały one do księcia Bolesława Wstydliwego i św. Kingi. Korona na poziomym ramieniu zawiera miniaturowe sceny z dziejów Ereka, jednego z towarzyszy legendarnego króla Artura. Bogactwo materiału i dekoracji oraz artystyczna doskonałość pozwalają zaliczyć wawelskie diademy do najwybitniejszych osiągnięć europejskiego złotnictwa okresu romanizmu.

Bardzo interesujący jest zespół królewskich insygniów grobowych, wśród których przeważają kopie wykonane w drugiej połowie XIX i XX w. przy okazji konserwacji i badań sarkofagów monarszych. Na szczególną uwagę zasługują oryginalne regalia, wyjęte w roku 1972 z grobu Kazimierza Jagiellończyka. Odbiegają one znacznie od innych tego typu przedmiotów, zarówno prostotą wykonania, jak i skromnością użytych materiałów tzn. drewna i skóry. Z grobów królewskich pochodzą także inne przedmioty, np. tabliczki inskrypcyjne, klejnoty, fragmenty tkanin. Niektóre wyróżniają się wysoką wartością artystyczną i ciekawym programem ikonograficznym, jak w przypadku głowicy miecza z grobu Zygmunta I (1521) i wspaniałego miecza z sarkofagu Zygmunta Augusta (1540). W obu przypadkach w dekoracji ukazano sceny z życia Herkulesa, walkę z Anteuszem i Hydrą, którego męstwo i cnoty były wzorem dla wszystkich władców.

Zupełnie wyjątkowe miejsce wśród europejskich insygniów władzy zajmuje hełm z koroną, znalezione w roku 1910 podczas prac niwelacyjnych w pobliżu dawnego klasztoru Benedyktynek w Sandomierzu. Analiza kształtu obu przedmiotów skłania do przypuszczenia, że pierwotnie należały do Kazimierza Wielkiego. Korona, nazywana tradycyjnie sandomierską, jest więc w Europie najstarszą, zachowaną koroną hełmową.

Duże znaczenie historyczne mają szaty, sprawione na koronacje królewskie: kapa Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669), do której włączono później część kapy używanej przez biskupa Andrzeja Trzebickiego w czasie koronacji Eleonory Habsburżanki (1670), a także płaszcz koronacyjny Stanisława Augusta, który wbrew tradycji nie koronował się na Wawelu, lecz w kolegiacie Św. Jana w Warszawie w 1764 roku. Kapę Wiśniowieckiego, jedno z najlepszych dzieł polskiego hafciarstwa okresu baroku, przywdziewa do dziś, raz w roku, ordynariusz krakowski w czasie procesji rezurekcyjnej w Wielką Sobotę. Niezwykle cenną pamiątką królewską i papieską zarazem jest Złota Róża, którą papież Klemens XII obdarzył w roku 1736 Marię Józefę, żonę Augusta III Sasa. Do katedry dostała się jako wyraz czci królowej dla św. Stanisława.

Sala II. Przedmioty związane z biskupami krakowskimi

W tej sali są eksponowane przedmioty związane z biskupami krakowskimi. Naczelne miejsce zajmują infuła i pierścień, łączone odwieczną tradycją z patronem Królestwa Polskiego - św. Stanisławem. Mimo iż pochodzą one dopiero z XIII w., to ich znaczenie religijne, historyczne i artystyczne pozwala zaliczyć je do najcenniejszych zabytków romańskich w Polsce. Unikatowy, w skali europejskiej, charakter ma srebrna skrzyneczka z XII wieku, opatrzona napisem arabskim, przywieziona być może z Ziemi Świętej, która służyła niegdyś do przechowywania relikwii św. Stanisława. Do najstarszych pamiątek biskupich należą: kielich z pateną, pierścień, fragment pastorału oraz tablica z inskrypcją z grobu biskupa Maurusa.

Osobliwością katedry krakowskiej jest racjonał - odznaka nawiązująca do starotestamentowego efodu arcykapłanów, nadawana przez papieży biskupstwom mającym szczególne znaczenie w Kościele, a nie posiadającym praw metropolii. Racjonał biskupów krakowskich, ufundowany przez królową Jadwigę, używany jest do dzisiaj w czasie uroczystości liturgicznych. W kolejnych gablotach znajdują się znakomite dzieła sztuki - pontyfikalia, naczynia i szaty liturgiczne - świadectwa patronatu biskupów krakowskich nad katedrą od średniowiecza po XX wiek.

Na osobną wzmiankę zasługują mitry biskupie, ze względu na walory artystyczne i bogactwo nie mające sobie równych w Polsce - gotycka, haftowana perłami, z fundacji Tomasza Strzępińskiego, oraz barokowa, dekorowana klejnotami ze złota i kamieni szlachetnych, z fundacji Andrzeja Lipskiego. Ten ostatni biskup ofiarował katedrze także wspaniały ornat ufundowany przez Reginę Żółkiewską. Znakomitymi dziełami złotnictwa są monstrancje, ufundowane przez Piotra Gembickiego (wykonana w Bolonii, 1646), Mikołaja Oborskiego (1686) i Stanisława Dąmbskiego (koniec w. XVII) oraz kielichy, wśród których wyróżniają się dwa złote - Kajetana Sołtyka, wykonany w Rzymie w 1775 r., oraz Adama Stefana Sapiehy (1917). Ekspozycję w tej sali zamykają pamiątki po kardynale Karolu Wojtyle - papieżu Janie Pawle II.

Sala III. Przedmioty ufundowane dla katedry krakowskiej w XIX w.

Na piętrze pomieszczono przedmioty ufundowane dla katedry krakowskiej w XIX wieku. Wyjątkiem jest tutaj ornat fundacji Piotra Kmity Starszego (1504) - arcydzieło hafciarstwa późnogotyckiego - ukazujący wielosetletnią tradycję mecenatu polskiego możnowładztwa, a później magnaterii wobec wawelskiej świątyni. Kontynuację tej tradycji przez arystokrację w XIX wieku potwierdzają fundacje Zofii Potockiej, Anny Wąsowiczowej, Klementyny Sanguszkowej, Julii Pusłowskiej i innych. Wiele eksponatów to dzieła znakomitych artystów: np. popiersia Potockich według modeli Bertela Thorvaldsena, kielich z kaplicy Potockich wykonany w Wiedniu przez Bartłomieja Bongiovanniego, monstrancja fundacji Pusłowskich z paryskiego warsztatu Julesa Wiesa. Wyjątkowe miejsce zajmuje kielich oraz ampułki nie tylko ufundowane, ale osobiście zaprojektowane przez Bolesława Starzyńskiego - artystę amatora.

Jedna z gablot zawiera dary kapituły katedralnej - znajdują się tu kielichy mszalne oraz niezwykle rzadki ornat z haftowaną dekoracją w stylu Art Deco, według projektu znanej malarki Zofii Stryjeńskiej (1929). Na środku sali ustawiono wielki srebrny krzyż w roku 1806 ufundowany do głównego ołtarza w katedrze przez dziekana kapituły, Michała Sołtyka, z postacią Chrystusa wzorowaną na krucyfiksie dłuta Wita Stwosza w krakowskim kościele Mariackim. Wygląd i specyficzny nastrój katedry w drugiej połowie XIX wieku ukazują obrazy krakowskiego malarza Saturnina Świerzyńskiego.

Sala IV. Pamiątki narodowe i historyczne

W ostatniej sali znajdują się pamiątki narodowe i historyczne. Na szczególną wzmiankę zasługuje zdobyte pod Wiedniem 12 września 1683 strzemię wielkiego wezyra Kara Mustafy, przysłane do katedry na Wawelu jako wotum Jana III Sobieskiego. Walkę Polaków o niepodległość Ojczyzny przypominają przedmioty związane z księciem Józefem Poniatowskim (szabla, miniatury orderów), chorągiewka i krzyżyk z okresu powstania styczniowego, wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej ofiarowany 3 maja 1943 przez generała Władysława Sikorskiego, w imieniu narodu polskiego, Piusowi XII, wreszcie medal „Solidarności” i medal z okazji nadania Lechowi Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla. Niezwykle ważną rolę, jaką odegrało w okresie niewoli duchowieństwo, ilustrują pamiątki po biskupie krakowskim Kajetanie Sołtyku, jednym z pierwszych polskich zesłańców w latach 1767-1773, arcybiskupie warszawskim Zygmuncie Szczęsnym Felińskim, usuniętym z urzędu przez władze rosyjskie, oraz arcybiskupie wileńskim Janie Cieplaku, szykanowanym i skazanym na śmierć przez sowietów.

Odrębne miejsce zajmują przedmioty, które błędnie łączono z wybitnymi postaciami historycznymi: spina z rzekomego grobu Bolesława Śmiałego w Osjaku, kielich (szklanica) wiązany ze św. Jadwigą Śląską (XII i XV w.), pucharek z bursztynu uważany za własnoręczną pracę Zygmunta III, pucharek z kokosa ofiarowany w roku 1978 Karolowi Wojtyle przez metropolitę Kolonii, kardynała Josepha Höffnera, jako pamiątka po św. królowej Jadwidze.

W XIX i XX wieku ważną rolę odgrywał kult św. Stanisława, czego świadectwem jest chorągiew pielgrzymki jubileuszowej w 800. rocznicę jego męczeństwa oraz ofiarowane jako wota lilie, prawdopodobnie fundacji biskupa Władysława Bandurskiego. Pielgrzymki narodowe w okresie niewoli kierowały się zawsze do grobów królów i bohaterów - stąd dary przekazane do krypty Św. Leonarda, obraz Matki Boskiej Częstochowskiej z krypty Wazów, czy lampa z krypty Wieszczów. Pamiątką rocznicowych i patriotycznych obchodów są srebrne wieńce ku czci Władysława Jagiełły, Józefa Poniatowskiego, Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Józefa Piłsudskiego. Wystawę zamykają dwa krzyże - jeden z Trybunału w Piotrkowie, symboliczne ukazujący przeszłość, oraz drugi, towarzyszący amerykańskiemu astronaucie Edwinowi Aldrinowi w czasie pierwszego lotu na Księżyc w roku 1969, reprezentujący czasy dzisiejsze, epokę zdobycia Kosmosu.

 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Prasowe Kraków 2000; 31-005 Kraków, ul. Bracka 1; tel. (+48 12) 430 26 41, 430 26 70 fax 430 24 30; e-mail: BP@krakow2000.pl, http://www.krakow2000.pl