.
  WAWEL 1000 - 2000 - Prof. dr hab. Jan K. Ostrowski

Wielki jubileusz roku 2000 na całym świecie jest okazją do retrospekcji. Dla nas wiąże się ona z przypomnieniem wydarzenia o zasadniczym znaczeniu dla kształtowania się państwa polskiego. W 1000 roku u grobu św. Wojciecha w Gnieźnie cesarz Otto III przez symboliczny akt wręczenia Włóczni Św. Maurycego Bolesławowi Chrobremu, włączył młode księstwo polskie do grona krajów łacińskiej Europy. Włócznia, niezwykłej rangi relikwia, jest do dziś znakiem wielowiekowej świadomości historycznej Polaków. Przynajmniej od połowy XIII wieku znajdująca się na Wawelu, zaliczana była do insygniów koronnych. Faktyczne insygnia, złożone najpierw w tutejszym skarbcu katedralnym, a następnie – aż do katastrofy rozbiorów w 1795 roku – przechowywane w Skarbcu Koronnym na Wawelu, stanowiły o szczególnej, wręcz sakralnej roli Wzgórza. Już w średniowieczu było ono główną siedzibą dworu królewskiego i zachowało prerogatywy właściwe dla stołecznego ośrodka władzy, nawet po przeniesieniu się dworu do Warszawy na początku XVII wieku. Katedra, miejsce kultu św. Stanisława – głównego patrona Polski – pozostała świątynią koronacyjną i nekropolią królów, jeszcze w czasach saskich. Od początku XIX wieku Wawel urósł do rangi najważniejszego symbolu państwowości polskiej, postrzeganego tak również przez cudzoziemców.

Od tysiąca lat ośrodek władzy książęcej, potem królewskiej na Wawelu sąsiadował z siedzibą biskupów krakowskich, którzy z czasem przenieśli swą rezydencję poza obręb Wzgórza, nie przestając uczestniczyć w kształtowaniu polityki państwa. W okresie mijającego millenium diecezji krakowskiej, jej pierwsza świątynia – katedra wawelska – była nie tylko centrum biskupiej liturgii, ale i miejscem spektakularnych fundacji artystycznych króla i wyższego duchowieństwa. Dość przypomnieć, iż tu powstało pierwsze dzieło renesansu w Polsce – nagrobek Jana Olbrachta (1502-1503) oraz najwybitniejsza kreacja architektury i rzeźby XVI wieku w środkowej Europie – kaplica Zygmuntowska (1519-1533). Artyści czynni przy budowie i ozdobie kaplicy - Bartolomeo Berecci i jego ekipa, dali się poznać jako wykonawcy woli ostatnich Jagiellonów, którzy uczynili z zamku wawelskiego nowożytną rezydencję na wzór włoskich pałaców. Architektura zamku, z imponującym dziedzińcem arkadowym i renesansowe mauzolea przy katedrze stały się w XVI i XVII stuleciu wzorami wielokrotnie kopiowanymi i trawestowanymi w całej Rzeczypospolitej, a nawet poza jej granicami. Wzorotwórcza rola Wawelu nie ograniczała się do tej recepcji; dwór królewski spełniał rolę znaczącego ośrodka kultury humanistycznej, czego najlepszym dowodem była twórczość Kallimacha, Andrzeja Krzyckiego, Łukasza Górnickiego czy Jana Kochanowskiego. Tutaj także rozkwitła polska historiografia. Kilka lat temu Metropolita Krakowski i Dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu postanowili uczcić millenium diecezji krakowskiej i tysiąclecie współistnienia na Wzgórzu Wawelskim ośrodków władzy świeckiej i kościelnej – wystawą pod wspólnym tytułem WAWEL 1000-2000. Do jej realizacji przystąpiły trzy instytucje: Zamek Królewski na Wawelu, Zarząd Bazyliki Metropolitalnej na Wawelu i Muzeum Archidiecezjalne w Krakowie. Świadomi tego, iż kultura artystyczna jest najbardziej uchwytnym świadectwem najświetniejszych momentów w przeszłości Wawelu, czytelnym także dla cudzoziemców, nieobeznanych z historią Polski, wybraliśmy tę problematykę jako osnowę jubileuszowej ekspozycji. Walorem tego miejsca jest fakt istnienia in situ ogromnej liczby zabytków o zasadniczym znaczeniu dla tego tematu: serii królewskich nagrobków w katedrze, arrasów Zygmunta Augusta zawieszonych, jak przed wiekami, w komnatach zamkowych, a także Szczerbca – najważniejszej polskiej pamiątki historycznej, przechowywanej w tej samej sali Skarbca Koronnego, z której dobywano go na koronacje. Dlatego też wystawę pomyślano jako dopełnienie najcenniejszych zespołów dzieł sztuki i pamiątek, na co dzień dostępnych dla turystów w zamku i katedrze. Paroletnie, intensywne badania i selekcja zabytków pozwoliły na stworzenie scenariusza, który rozpisaliśmy na dwie dopełniające się wystawy: Kultura artystyczna dworu królewskiego i katedry – w salach II piętra zachodniego skrzydła zamku oraz Katedra krakowska – biskupia, królewska, narodowa – w Muzeum Katedralnym. Ekspozycja Skarby diecezji krakowskiej – trzecia część tryptyku, umieszczona w Muzeum Archidiecezjalnym w Krakowie i przygotowana przez to muzeum – stanie się wielkim pokazem artystycznej spuścizny przechowanej w kościołach i klasztorach na ogromnym obszarze diecezji w jej dawnych granicach.

Poczesne miejsce wśród zgromadzonych eksponatów zajmują dzieła sztuki, które powstały na Wawelu lub dla Wawelu, a w ciągu dziejów opuściły to miejsce. Organizatorzy wystawy zamkowej postanowili scalić podzielone i rozproszone segmenty katedralnych ołtarzy, części wystroju rodowych mauzoleów, fragmenty monarszych kolekcji klejnotów, paradnych militariów i osobistych pamiątek. Idea ta bliska jest międzynarodowemu programowi UNESCO, zmierzającemu do choćby krótkotrwałego scalania rozproszonych dóbr kultury. Polityczne kataklizmy, jakie nawiedzały nasz kraj od połowy XVII wieku, do tego stopnia przetrzebiły artystyczną spuściznę związaną z Wawelem, że zachowane mobilia nie są w stanie odtworzyć pełnego obrazu dawnej świetności królewskiej rezydencji i pierwszej świątyni Rzeczypospolitej. Niestety, nawet w tym, ocalałym w kraju i zagranicą zasobie musieliśmy dokonać nieraz bolesnej selekcji – rezygnując z wypożyczenia kilku arcydzieł, które zostaną powołane jedynie w eseju wstępnym do katalogu naukowego wystawy. Nie tyle rozmiary ekspozycji, ile ciężar gatunkowy i uroda samych przedmiotów powodują, iż prezentację tę wolno uznać za święto wieńczące przygotowania do jubileuszu, znaczone gruntownym odnowieniem królewskiej siedziby i postępującą konserwacją najniezwyklejszej polskiej świątyni.

Prof. dr hab. Jan K. Ostrowski. Historyk sztuki. Dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu.

 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Prasowe Kraków 2000; 31-005 Kraków, ul. Bracka 1; tel. (+48 12) 430 26 41, 430 26 70 fax 430 24 30; e-mail: BP@krakow2000.pl, http://www.krakow2000.pl