.
  Żywot Pana Naszego Jezusa Chrystusa
Postać Jezusa Chrystusa w polskiej religijności i sztuce ludowej zajmuje miejsce istotne. 
Obraz Syna Bożego, który wyłania się z legend, pieśni czy innych tekstów, a także utrwalony w dziełach sztuki plastycznej, nie jest w zasadzie sprzeczny z teologią oficjalną, aczkolwiek często bywa uzupełniony przekazami o charakterze apokryficznym. Bóg Ojciec powszechnie jest uważany za stwórcę wszechrzeczy i władcę świata, ale przebywa oddalony od świata ludzi w rejonach niedostępnych człowiekowi. Syn Boży, jako Bóg-Człowiek, niejako naturalnie pełni rolę Boga ludzi. Za jego pośrednictwem człowiek może kontaktować się z Bogiem Ojcem, ale jest to pośrednictwo o specjalnym charakterze, inne od przypisywanego Matce Bożej czy świętym. Boskość Pana Jezusa jest oczywista, w związku z czym bardziej niż pośrednikiem jest on zastępcą czy następcą. Bóg Ojciec stworzył świat, a następnie oddał władzę w ręce Syna. On to osądza ludzi. On decyduje o ich zbawieniu lub potępieniu. On czyni cuda i odmienia los ludzki.

 W sztuce ludowej, mimo ogromnego bogactwa przedstawień chrystologicznych, z ziemskiego życia Jezusa najczęściej ilustrowane są dwa zdarzenia Narodzenie Pańskie i Jego Męka. Pozostałe epizody z życia i działalności Chrystusa, zarówno opierające się na opisach z ewangelii kanonicznych, jak i apokryfów, są nieliczne. 

Przedstawienia Narodzenia Pańskiego uwidaczniają dogmat o Wcieleniu, objaśniający podwójną naturę Jezusa Chrystusa, naturę boską i ludzką zarazem. Cóż może być bardziej ludzkiego niż nowo narodzone niemowlę? Twórcy ilustrują słowa Ewangelii św. Łukasza "...owinęła Go w pieluszki i położyła w żłobie..." (Łk II, 7). Przekazują również opisy pochodzące z apokryficznych pism, mówiące o wole i ośle, o grocie. Spotykamy tu także inne elementy, np. wynikające z myśli teologicznej, utrwalonej przez Sobór Trydencki, o cudownych, bezbolesnych narodzinach, jak i scenę, w której klęczący Maria i Józef adorują Dzieciątko. 

Ten ostatni typ ikonograficzny zapoczątkowany został objawieniem (1370 r.) św. Brygidy Szwedzkiej. Brak przedstawień typowych dla sztuki pozostającej w kręgu kościoła wschodniego, a więc Marii leżącej, zmęczonej odbytym porodem, brak obecności akuszerki (np. znanej z apokryfów Salome). Świadczy to o stosunkowo późnej proweniencji ludowych przedstawień Bożego Narodzenia. Inne sceny typowe dla sztuki ludowej, to Pokłon pasterzy 
i Pokłon Trzech Króli. 

Ucieczka Świętej Rodziny do Egiptu, to kolejny temat związany z wydarzeniami z dzieciństwa Jezusa, dosyć popularny w sztuce ludowej. Inspiracją dla twórców są kolejne słowa Ewangelii "Wstań, weź Dziecię i jego Matkę i uchodź do Egiptu (...) On wstał, wziął w nocy Dziecię i Jego Matkę i udał się do Egiptu. Tam pozostał aż do śmierci Heroda" (Mt II, 13, 14). Lakoniczny przekaz ewangeliczny w tekstach folklorystycznych został uzupełniony przemawiającymi do wyobraźni szczegółami przekazanymi przez pisma apokryficzne. Matka Boska z Dzieciątkiem podróżuje na osiołku, który występuje w scenie Narodzenia. Podczas podróży zdarzają się cudowne wydarzenia, które pomagają zmylić pogoń wyrasta i dojrzewa dopiero co zasiane zboże, wytryska źródełko, aby napoić spragnionych uciekinierów, a wysoka palma pochyla swój wierzchołek, aby ich nakarmić swoimi owocami. 
Za kolejne przedstawienia ilustrujące lata dziecinne Chrystusa można uznać liczne wyobrażenia Matki Bożej Karmiącej, a także św. Józefa z Dzieciątkiem. 

Wizerunki Świętej Rodziny to chronologicznie kolejne ilustracje ziemskiego życia Syna Bożego. Rzadko w sztuce ludowej występują wyobrażenia znane w ikonografii pod nazwą "Dom w Nazarecie". Częstsze są mniej lub bardziej wierne kopie paru otoczonych kultem obrazów z polskich sanktuariów: Święta Rodzina ze Studziannej, Święta Rodzina Kaliska oraz wyobrażenie z Dzikowa, znane bardziej pod nazwą "Matka Boska Dzikowska". 

Obraz Świętej Rodziny znajdujący się w kościele księży Filipinów w Studziannej koło Sandomierza jest znany i czczony od XVII wieku. Przedstawia Świętą Rodzinę podczas posiłku, przy stole. Przypuszcza się, że oryginalny obraz ze względu na cechy formalne, jak i symbolikę jest związany ze sztuką niderlandzką. Cudowny i koronowany obraz Matki Boskiej Dzikowskiej znajduje się w kościele Dominikanów w Dzikowie (obecnie część Tarnobrzega). Jego kopie występowały licznie nie tylko w chatach chłopskich i kapliczkach przydrożnych, ale były popularne także wśród innych warstw społecznych. 

Święta Rodzina Kaliska jest jednym z najbardziej znanych w Polsce przedstawień Świętej Rodziny. Obraz z kolegiaty w Kaliszu jest czczony od 1740 roku. Wizerunek ten uznano za cudowny w roku 1767, a szczególnym kultem cieszy się od pożaru w roku 1783. Zgodnie z legendą obraz ocalał i nie został nawet uszkodzony. Mimo iż przedstawia Świętą Rodzinę, w odczuciu wiernych jest przede wszystkim wizerunkiem św. Józefa, którego kult rozwinął się w wieku XVII w Hiszpanii i od tego czasu jest on przedstawiany jako czcigodny opiekun Dzieciątka. Do tej pory występował głównie jako jedna z postaci w scenie adoracji Dzieciątka lub w scenie ucieczki do Egiptu. Malowidła ludowe i drzeworyty o tym temacie są często opatrzone napisem: O jak ślicna kompaniya, Jezus, Juzef i Mariya. 
Sztuka ludowa zna jeszcze jeden temat "biograficzny" z okresu Dzieciństwa Ofiarowanie Jezusa w świątyni. 

Sceny przekazujące informacje o działalności publicznej Syna Bożego są dosyć rzadkie. 
Do najczęstszych należy Chrzest Chrystusa. W sztuce chrześcijańskiej scena Chrztu przedstawia Chrystusa obnażonego, stojącego w nurcie rzeki. Późniejszy obyczaj, zapoczątkowany w wieku XIII, polegał na chrzcie przez polanie wodą. W ikonografii ludowej spotykamy jedynie drugi z wymienionych typów. 

Również niezbyt liczne są przedstawienia nawiązujące do Przemienienia Pańskiego, tak popularne w kościołach wschodnich. Chrystus na Górze Tabor ukazał się apostołom Piotrowi, Janowi i Jakubowi, w odmienionej postaci, w towarzystwie dwu proroków Starego Testamentu Mojżesza i Eliasza. Uroczystość Przemienienia Pańskiego w tradycji kościołów na Wschodzie powszechnie występowała już w wieku VI, na Zachodzie znana jest lokalnie od wieku VII. W Polsce obchodzono je niemal od początków chrystianizacji, tj. od wieku XI. Jako święto obowiązujące w całym Kościele rzymskokatolickim wprowadził je papież Kalikst III na pamiątkę zwycięstwa nad Turkami pod Belgradem w 1456 roku. Kult sanktuariów pod wezwaniem Przemienia Pańskiego, a zarazem cudownych obrazów o tej tematyce wiąże się z wiarą w pomoc Chrystusa w odmianie losu ludzkiego. W sztuce ludowej spotykamy także wizerunek Oblicza Pańskiego związany z tym biblijnym wydarzeniem. 

Kolejnym tematem, ilustrującym wydarzenia z publicznej działalności Chrystusa, rzadko występującym w sztuce ludowej, jest scena wjazdu do Jerozolimy. Mimo radosnej atmosfery wydarzenie to jest zapowiedzią Pasji. Oto Chrystus udaje się na spotkanie doniosłych wydarzeń, które mają, muszą nastąpić. W sztuce ludowej spotykamy także ilustrację sceny spotkania Chrystusa z Matką podczas wjazdu do Jerozolimy, spotkania, które jest jednocześnie pożegnaniem. 

Ostatnia Wieczerza, jako jedno z najbardziej doniosłych wydarzeń opisanych w przekazach ewangelicznych, jest bardzo często podejmowanym tematem. Uwagę zwracają głównie obrazy malowane na szkle, poświęcone temu tematowi z uwagi na oryginalną kompozycję. 
Tematy pasyjne rozpoczyna scena modlitwy w Ogrójcu. Najbardziej ekspresyjne są dzieła rzeźbiarskie. Kolejne wydarzenia są w sztuce ludowej ilustrowane poprzez wizerunki wyrwane z szerszego kontekstu. Ze sceny, w której Chrystus staje przed Piłatem, artystów ludowych z reguły interesuje wyłącznie postać Chrystusa. Zarówno w rzeźbie, jak i w malarstwie przedstawiają Go spętanego, ale pełnego dostojeństwa i majestatu. Chrystus Biczowany lub Chrystus u Słupa budzi grozę i współczucie poprzez zaznaczenie śladów tortur ran i krwawienia, a także poprzez grymas twarzy cierpiącego człowieka. Scena koronowania cierniem, to najczęściej obrazy Chrystusa Wielgowolskiego. Obrazy te, to kopie cudownego wizerunku z Wielkiej Woli pod Paradyżem koło Opoczna. Twórca cudownego obrazu pochodzącego z XVII wieku niewątpliwie wzorował się na dziele "Naigrawanie" pędzla Hieronima Boscha (1450-1516). 

Ostatnim wizerunkiem występującym przed scenami drogi krzyżowej jest Ecce Homo. 
W polskiej sztuce ludowej są to kopie średniowiecznych przedstawień, wykazujące cechy gotyckie. Popularne w Polsce południowej wizerunki Chrystusa Alwerniańskiego są natomiast wzorowane na siedemnastowiecznym obrazie znajdującym się w kościele Bernardynów w Alwerni. Obraz ten jest czczony zarówno przez mieszkańców Śląska, jak i Małopolski. Kult Drogi Krzyżowej, rozwijający się pod koniec średniowiecza w całej Europie, dotarł także do Polski. Szczególnie w wieku XVII zaczęto zakładać kalwarie, czyli "kopie" miejsc uświęconych męką Chrystusa w Jerozolimie. Większość przedstawień Chrystusa związanych wydarzeniami dziejącymi się wzdłuż Via Crucis, jak i na Golgocie, ilustruje najważniejsze momenty tej drogi. 

Całość ilustrują Stacje Męki Pańskiej, ale obok kompletnych cykli spotykamy pojedyncze dzieła, występujące samoistnie. W Polsce południowej sztuka ludowa upowszechniła wizerunek Chrystusa Upadającego pod Krzyżem. Jest to z reguły tzw. Trzeci Upadek .

 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Prasowe Kraków 2000; 31-005 Kraków, ul. Bracka 1; tel. (+48 12) 430 26 41, 430 26 70 fax 430 24 30; e-mail: BP@krakow2000.pl, http://www.krakow2000.pl