.
 Główne tezy referatów wygłoszonych 
 podczas sesji naukowej Conrad a historia
Jacques Berthoud
Conrad i idea imperializmu

Referat Jacquesa Berthauda powstał w wyniku badań prowadzonych przez niego w ciągu ostatnich 2 lat z przeznaczeniem do edycji Lorda Jima. Opiera się na najnowszych, wiodących interpretacjach idei brytyjskiego imperializmu autorstwa dwóch brytyjskich historyków, spierających się o to, jak nowa klasa „gentelmenów”, ewoluująca w dziewiętnastym wieku, służyła Imperium. Pozwoliło to na przedstawienie Lorda Jima jako powieści głęboko skoncentrowanej na różnorodnych kategoriach gentelmeństwa (szlachectwa nie tylko w społecznym, ale i duchowym sensie) - zarówno niemieckiego, francuskiego, polskiego, jak i angielskiego, osadzonego w kontekście europejskiej ekspansji handlowej i kulturowej na Daleki Wschód. Ten aspekt pozwolił natomiast na ponowne zbadanie niektórych powszechnie przyjętych założeń i zwyczajów krytyki kolonialnego i pokolonialnego pisarstwa. 

Andrzej Busza:
Polska historia w dziełach Conrada

Synowie i córki mniej szczęśliwych narodów doznały koszmaru historii dość wcześnie. Zanim Conrad wkroczył w wiek nastoletni zetknął się z tragiczną polską rzeczywistością oraz z symbolami i obrzędami polskiego patriotyzmu porozbiorowego. Widma historii i narodowej symboliki z ich wymaganiami, doprowadziły sporą liczbę młodych Polaków tej samej generacji i klasy co Conrad, do poszukiwania ucieczki i szansy samorealizacji poza duszną i opłakaną atmosferą ojczyzny, poza dopiero co pokonanym i upokorzonym narodem. Może właśnie dlatego przeszłość zaważyła tak mocno na Conradzie; może dlatego natura jego ucieczki była tak wyjątkowo dramatyczna. Nie uciekł po prostu do innego kraju, ale do innego świata, do innego rodzaju życia. Zaczął od zaangażowania (co prawda ciągle ograniczanego wiekiem) społecznego, zdeterminowanego przez liczne więzi cywilne, by stać się częścią (wychwalanej później) jednej z najbardziej elementarnych struktur społecznych: załogi statku kupieckiego. Wyszedłszy z całkowicie zastraszonej społeczności, niewiarygodnie czułej na punkcie swojej narodowej tożsamości, wkroczył w prawdziwie kosmopolityczny świat. Opuszczając Kraków, miasto zatopione w historii, wybrał życie w całkowicie ahistorycznej rzeczywistości, żyjąc dzień po dniu w pewnego rodzaju bezczasowej teraźniejszości, dzielonej jedynie przez początki i końce indywidualnych podróży. Ta marynarska idylla była czasami urozmaicana wycieczkami w egzotyczny oraz pierwotnie i ostatecznie, bez wątpienia, wysoko uromantyczniony orient. Podczas jednak gdy skok w „niewinną przygodę” kusił i nęcił, jednocześnie pociągał za sobą mniej niewinny fakt zerwania z przeszłością. 

Niepokój związany z taką decyzją był dokuczliwym i powracającym motywem w jego paraautobiograficznym pisarstwie. Co więcej, jego związki z polską tradycją były niepodważalne, a dziedzictwo syna pokonanego narodu, dało mu specjalne perspektywy w świecie i szczególne zrozumienie dla narodów pozbawionych praw obywatelskich. Chociaż w większości Conradowskich narracji polskie akcenty pojawiają się raczej na marginesie całości, polskie doświadczenie historyczne odcisnęło wyraźne piętno na ideologicznych sensach jego dzieł oraz stało się dominującym wzorem jego pisarstwa.

Sylvere Monod:
Conrad jako francuski historyczny pisarz

Conrad wykazywał znaczne zainteresowanie historią Francji, w szczególności Francuską Rewolucją i erą napoleońską, szczególnie w takich pracach jak: The Rover, Suspense, The Duel, The Warrior’s Soul. Conrad odczuwał dla Rewolucji wielkie obrzydzenie, sprowadzające się niemal do ohydy, ale nie sympatyzował z uchodźcami i zwolennikami monarchii. Napoleon fascynował go oczywiście z wielu różnych powodów. Niektóre związane były z jego historią rodzinną, inne z losem Polski, jeszcze inne z elementami wielkości Imperatorskiej osobowości. Jednak Conrad nienawidził krzywdy wyrządzonej Francji i reszcie Europy, przez nieustanne wojny prowadzone przez Napoleona, a wynikające z jego nacjonalistycznych ambicji. Nie mógł także zapomnieć i wybaczyć Napoleonowi, że był spadkobiercą Rewolucji. Dopiero pierwsza i druga restauracja zyskała sympatię i akceptację pisarza. Jego literacka kariera kończy się suspensem, oczekiwaniem możliwego powrotu Napoleona. 

Opinie Conrada były przyjazne Francji i Francuzom. Wydawało się, że wierzy, iż Francja zasługuje na lepszych przywódców niż rewolucyjni liderzy i korsykańscy pieniacze.
 

Zdzisław Najder:
Joseph Conrad: Przeszłość jako skarbnica wartości

Referat stanowi analizę roli historii w myśli etycznej i politycznej Conrada. Autor podkreśla, że Conrad żywi nieufność do natury człowieka oraz do wszystkich wytworzonych przez ludzkość instytucji. Ale zarazem przeszłość ludzka, w postaci zbiorowego dorobku ludzkich wspólnot, jest podstawą wyboru typowych dla Conrada wartości, takich jak odwaga, wierność i honor, a w życiu zbiorowym – więź narodowa.
 

Josiane Paccaud – Huguet:
Conrad i historyczna poprawność

Autorka zadaje pytanie, jak można pogodzić fakty, że literatura stworzona przez Conrada zawsze dotyczy czegoś na kształt „moralnej ohydy” w historii, czy też w jednostce lub zbiorowości (brutalność Imperium, bezlitosność kapitalizmu, śmiertelne plony rewolucji) oraz wyznanie samego autora, że „literatura jest historią ludzką”, gdzie prawda jest kwestią prezentacji (kształtem i sygnałem zdania, sensorycznej władzy słów). Referat kładzie szczególny nacisk na estetykę i etykę Jądra ciemności, na to, co Conrad nazwałby „czarnym słońcem topologii” i tropologii. Tworzenie ciemnego jądra, które sprawia, że prawda jest niedostępna, niewymawialna, etc - zaznaczona jest w pogłosie, rezonansie narracji Marlowa. Dlatego na czytelnika, zamiast prostych, historycznych dowodów wpływają zmysły („moim zadaniem jest, poprzez moc słowa pisanego, sprawić abyś usłyszał, sprawić abyś poczuł, sprawić abyś zobaczył”, pisał Conrad ). 

Ostatnią, ale nie mniej istotną tezą referatu jest analogia pomiędzy Krzykiem (1898) Edwarda Muncha, jako odpowiedź na ohydę (historyczną, polityczną, ekonomiczną) nowoczesności. Conrad w swojej twórczości dał własną odpowiedź. 
 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Festiwalu Kraków 2000, 31-028 Kraków, ul. Św. Krzyża 1,
tel. (+48 12) 431 24 80, tel./fax431 24 66, e-mail: BP@krakow2000.pl